ભેંસને નિભાવનો ખોરાક, તે ઉપરાંત દરેક લિટર માટે વધારાનો ખોરાક, ભરપૂર પાણી અને ઠંડા રહેવાની સગવડ મળે ત્યારે તે વધુ દૂધ આપે છે. ભેંસને ગાય કરતાં ગરમી વધુ લાગે છે, એટલે ઉનાળામાં ઠંડક ખોરાક જેટલી જ જરૂરી છે. ગરમીમાં આવવાનું ધ્યાન રાખવું અને સમયસર વિયાણ પણ મહત્ત્વનાં છે.
1. તેના દૂધ પ્રમાણે ખવડાવો
ભેંસને ગાય કરતાં લિટર દીઠ વધુ ખોરાક જોઈએ, કારણ કે ભેંસના દૂધમાં ફેટ અને ઘન તત્ત્વો વધુ હોય છે. તેના રોજના ખોરાકમાં બે ભાગ છે:
- નિભાવ: લીલો ચારો ભરપૂર હોય તો રોજ લગભગ 28–30 kg લીલો ચારો. ફક્ત સૂકો ચારો હોય તો 9–10 kg સૂકો ચારો. બંને થોડા થોડા હોય તો લગભગ 14–15 kg લીલો અને 4–5 kg સૂકો. જરા પણ ચારો ન હોય તો 8–9 kg સંપૂર્ણ આહાર.
- દૂધ: નિભાવ ઉપરાંત, તે આપે તે દરેક લિટર માટે લગભગ 1.25 kg Truemeal TMR-E સંપૂર્ણ આહાર.
ઉદાહરણ: થોડો લીલો અને થોડો સૂકો ચારો ખાતી, 6 લિટર દૂધ આપતી ભેંસને નિભાવ માટે લગભગ 14–15 kg લીલો અને 4–5 kg સૂકો ચારો, અને દૂધ માટે લગભગ 7.5 kg TMR-E (6 × 1.25) જોઈએ.
આ માત્રા TMR-E માટે છે. બીજા ખોરાકની માત્રા અલગ હોય છે, એટલે તેની થેલી પર લખ્યું હોય તે પ્રમાણે આપો. જે પણ ખવડાવો, તેમાં ઊર્જા, પ્રોટીન, રેસા અને ખનિજો સંતુલનમાં જોઈએ. ઘરે ભેળવેલો દાણ રોજ બદલાય છે; સંપૂર્ણ આહાર દરેક કોળિયે સરખો હોય છે.
મારી મફત ખોરાક યોજના બનાવો — તમારી ભેંસો અને તમારો ચારો લખો, તે રોજના kg, મહિનાની થેલીઓ અને ખર્ચ ગણી આપશે.
2. પાણી અને ઠંડક
ભેંસની ચામડી કાળી હોય છે અને પરસેવાની ગ્રંથિઓ ઓછી હોય છે, એટલે તે જલદી ગરમ થઈ જાય છે. ગરમ થયેલી ભેંસ ઓછું ખાય છે અને ઓછું દૂધ આપે છે. ઉનાળામાં:
- તેને ચોખ્ખા પાણીમાં બેસવા દો, અથવા ગરમ કલાકોમાં બે-ત્રણ વાર તેના પર પાણી છાંટો કે નવડાવો.
- છાપરું કે ઝાડનો છાંયડો આપો, જ્યાં હવા ફરતી હોય.
- આખો દિવસ તેની સામે ચોખ્ખું, ઠંડું પાણી રાખો.
- ઠંડી સવાર અને સાંજે વધુ ખવડાવો.
3. ખોરાક ધીમે ધીમે બદલો
કોઈ પણ ખોરાક એક અઠવાડિયામાં બદલો, રોજ નવો ખોરાક થોડો વધારે. અચાનક ફેરફારથી પેટ બગડી શકે અને દૂધ ઘટી શકે. વાંચો: એક અઠવાડિયામાં TMR આહાર પર લાવો.
4. શાંતિથી, નિયમિત દોહવું
રોજ એક જ સમયે દોહો, બની શકે તો એક જ વ્યક્તિ દોહે. ઘણી ભેંસો પાડું પાસે હોય તો દૂધ સારું ઉતારે છે. પૂરું દોહી લો: છેલ્લા દૂધમાં સૌથી વધુ ફેટ હોય છે.
5. ગરમીમાં આવે તેનું ધ્યાન રાખો, અને સમયસર ગાભણ કરાવો
ભેંસ ઘણી વાર ચૂપચાપ ગરમીમાં આવે છે, ક્યારેક ફક્ત રાત્રે કે વહેલી સવારે. તમે ચૂકી જાઓ તો દૂધ અને પાડા વગર મહિનાઓ નીકળી જાય છે. તેને ધ્યાનથી જુઓ, તારીખો લખી રાખો, અને વિયાણ પછી તે ગરમીમાં ન આવી હોય તો તમારા પશુ ડૉક્ટર કે કૃત્રિમ બીજદાન (AI) કાર્યકરને પૂછો.
6. ગાભણ હોય ત્યારે ખોરાક
રોજ વધારાનો ખોરાક આપો: મહિના 1–3 માં +1 kg, મહિના 4–7 માં +2 kg અને મહિના 8–10 માં +3 kg. તે દૂધ આપતી હોય કે વસૂકેલી, બંનેમાં સરખું. વાંચો: ગાભણ ગાય કે ભેંસને શું ખવડાવવું.
7. તબિયત
- આઉ (બાવલું) કઠણ, ગરમ કે સોજેલું હોય, અથવા દૂધમાં ગાંઠા હોય: વહેલા તમારા પશુ ડૉક્ટરને બોલાવો.
- પાડાં અને મોટી ભેંસોને તમારા પશુ ડૉક્ટર કહે તે મુજબ કૃમિની દવા આપો.
- FMD (ખરવા-મોવાસા) અને HS (ગળસૂંઢો) જેવી રસી, સમયસર, તમારા પશુ ડૉક્ટર કહે તે મુજબ.
- ખાતી ન હોય, તાવ હોય, કે દૂધ અચાનક ઘટી જાય: તમારા પશુ ડૉક્ટરને બોલાવો.
Milk Booster થી ફાયદો થાય?
Milk Booster એક સેશે છે, જે તેના ખોરાક પર છાંટવાનું હોય છે: 4 લિટર સુધી દૂધ આપતી ભેંસને રોજ 1 સેશે, તેનાથી વધુ હોય તો 2 સેશે. તે સારા ખોરાક ઉપરાંત કામ કરે છે, તેની જગ્યાએ નહીં. Milk Booster જુઓ.
શું ન કરવું
દૂધ વધારવા અજાણ્યા વેચનારનાં ઇન્જેક્શન કે પાઉડર ન વાપરો. તેમાંના કેટલાક કાયદેસર નથી અને તેને નુકસાન કરી શકે છે. દરેક ભેંસની એક મર્યાદા હોય છે, જે ઓલાદ અને ઉંમરથી નક્કી થાય છે; સારું ખવડાવેલી દેશી ભેંસ પોતાના શ્રેષ્ઠ દૂધની નજીક પહોંચે છે, પણ સારી મુર્રા જેટલું દૂધ નહીં આપે. ભેંસના દૂધની ફેટ માટે વાંચો: દૂધમાં ફેટ અને SNF કેવી રીતે વધારવા.
